OK İLE AVCILIK VE MALZEME SEÇİMİ

1911 yılının Ağustos ayında Kuzey Kaliforniya’da yaşayan Yana Kızılderili kabilesinin son hayatta kalan kişisi yaşadığı ormanı terk etti.Onun adı Ishi idi. Antropoloji uzmanlarına göre Ishi son otantik ve doğal Amerikan kızılderilisiydi.Çünkü Ishi ve kabilesi beyaz adamın kültüründen tamamen izole bir hayat sürmüştü.Ishi o zamana kadar hiç ata binmemiş ve hiç ateşli silah kullanmamıştı.Ishi atalarından miras kalmış tüm değerleri,kültürü,bilgi birikimi ve becerileri korumaktaydı.

Ishi’nin San Fransisco’daki California Üniversitesine gelmesinden sonra Dr. Saxton Pope sağlığı ile ilgilenmeye başladı.Zaman içinde de Ishi’nin en iyi dostu oldu.Ishi Dr. Pope’a bu bilgileri,bu konuda çok hevesli olan arkadaşı Art Young ile paylaştı.Ishi’nin 1916 yılındaki ölümünden sonrada bu öncü ikili,okçuluk geleneğini sürdürmeye devam ettiler.
Günümüzde ok ve yay ile avlanmak özellikle ABD’de çok yaygındır.Gün geçtikçe de tüm dünyaya hızla yayılmaktadır.ABD’de avcılık ile başlayan ok ve yay kullanımı kısa sürede bu ülkede ve ardından İngiltere’de sportif okçuluğa dönüşmüştür.Olimpik okçuluk olarak da tüm dünyaya yayılmıştır.Ok ve yay ile avlanmak tüm dünyada yavaş yavaş yayılmaktadır.Ancak gerek malzeme teminindeki kolaylık gerekse de avcılık kanunları gereği ABD bu sporun en çok yapıldığı ülkedir.

ABD’de geçerli olan avcılık kanunları gereği ‘Hendikap sezon’ adı verilen sadece ok ve yay ile avlanıldığı sezon,yiyli tüfek sezonundan bir süre önce başlar.Bu sayede ateşli silahlarla avlanan bir çok kişi de sezona birkaç hafta önce başlayabilmek için ok ve yay ile avlanmayı öğrenmekte ve bunu uygulamaktadır.Ancak ok ve yay ile avlanmanın bu kadar popüler olmasını sade e bu nedene bağlamamak gerekir.Diğer tür avlanma şekillerine oranla ava daha çok şans tanınmış olması,avda başarı için bir miktar daha becerikli olunması gerekliliği ok ile avlanmayı çekici kılmaktadır.Bir çok kamuflaj firması da bu sporun yaygınlaşması için elinden geleni yapmaktadır.Çünkü ava ok atabilecek kadar yaklaşmak için iyi bir kamuflaja ihtiyaç vardır.

Ülkemizde ise ata sporumuz olan okçuluk delikli demirin icad olunup mertliğin bozulmasından sonra unutulmuş ve ancak 70’li yıllarda olimpik okçuluk olarak adını duyurmaya başlamıştır.Ülkemizin bu spor dalında küçümsenmiyecek başarıları vardır.Avcılık ise ancak son birkaç yılda ilgi çeker hale gelmiştir.İlgi çeker hale diyorum,çünkü uygulanır hale gelmiştir demek için henüz çok erkendir.Bildiğim kadarıyla ülkemizde ok ile avlananların sayısı iki elin parmakları kadardır.Bu da gayet doğaldır çünkü oldukça teknik olan bu spor hakkında teknik bilgi edinmek çok zordur.Tüm yayınlar yabancı dildedir.Bu malzemelerin ülkemize gerçek anlamda ithalatı da yoktur.Ancak son yıllarda internet alışverişi sayesinde ülkemize bazı malzemelerin geldiğini görmek sevindiricidir.
Fakat asıl sorun malzemeyi temin etmekten öte ok ile avlanmaya başlayacak kişilerin malzeme konusunda yeterli bilgiye sahip olmadıklarından,malzeme seçme cesaretini bile gösterememeleridir.Son derece haklı bir korkudur.Çünkü ok ve yay seçmek tüfek ve mermi seçmekten çok farklı ve çok daha zordur.Herhangi bir tüfeği elinize aldığınızda,oldukça basite indirirsek namlunun üzerinde yazan kalibredeki fişeği namluya sürmek basit anlamda atışa hazır olmak demektir.Ok ve yay kullanma konusunda ne yazık ki konuyu bu kadar basite indirgeme lüksümüz mevcut değildir.Bunun nedeni aynı marka ve model yaya sahip olsak bile kullanacağımız okun cinsi kişiden kişiye,insanın morfolojik özellikleri nedeni ile farklılaşmaktadır.Kol boyu daha uzun bir kişi daha uzun ok atacağından,daha kalın ok seçmesi gayet doğaldır.Piyasadaki yayların cinsleri,yay sertlikleri,bırakış sistemleri,ok boyu,ok kalınlığı derken problem birden çok bilinmeyenli bir denklem halini almaktadır. Bu yazıyı sonra anlatılan konularda bir çok kelime türkçede karşılıkları olmadığından İngilizce olarak yazılacaktır.Bu durum malzeme satın alırken,malzeme kaynakları da yabancı orjinli olduğundan daha çok işinize yarayacaktır.Ayrıca Türkçeleştirebildiğimiz kelimelerin İngilizce karşılıklarıda parantez içinde verilecektir.

YAY CİNSLERİ
Yay esnek kollar (limb) ve kabza (handle) adı altında iki bölümden oluşmaktadır.Günümüzde üç çeşit yay kullanılmaktadır. Long Bow:Kullanılan yayların en otantik ve en basit halidir.Tarihi İngiliz yaylarında kullanılan bir yay formudur.Yay oldukça uzun ve D formundadır.Nostaljiyi seven bir çok avcı tarafından hala kullanılmaktadır.Bazı firmalar günümüz teknolojisi ve gelişmiş malzemelerle bu formun üretimini yapmaktadır.
Recurve Bow:Long bow ‘a benzemekte ancak esnek kolların uçlarındaki ters açılı viraj nedeniyle long bow’dan ayrılmaktadır.Bu form yaya hız kazandırmaktadır.Aslen ok hız kazandıran esnek kolların sertliğidir.Ancak bu virajlar sayesinde eşit dsertlikteki bir recurve, Longbowdan daha hızlı ok atabilir.Bu özellik 1960’lara kadar recurve yayların tartışılmaz popületisini sağladı.Ancak bu tarihten sonra makaralı yaylar üstünlüğü ele geçirdi.
Compound Bow(Makaralı Yay):Esnek kolların ucuna yerleştirilen makaralar sayesinde,yay gerilirken oldukça sert,ancak nihai atış pozisyonu alındığında,yani nişan alırken yumuşayan bir sistemdir.Bu avantajı sayesinde av okçuluğunda kesinlikle en popüler yay formudur.
Yazılarımızın bundan sonraki bölümlerinde avcılıkta hemen hemen %100’e yakın bir oranda makaralı yay kullanıldığından bu tip yay üzerinde duracağız. Bir sonraki bölümümüz makaralı yayı geniş bir şekilde tanıtmak ve satın alırken dikkat edeceğimiz konuları belirtmek olacaktır.

Yay seçimi

Yeni başlamak isteyenlerin öncelikli konusu yay seçimi olmalıdır. Temin edilmesi gereken yay, makaralı yay (compound bow) tabir edilen yay türüdür. Bu yayın özelliği germe aşamasında oldukça sert, ancak son çekme pozisyonun gelindiğinde, yani nişan alma esnasında yumuşamasıdır. Zaten makaraların görevi de budur. Bu yaylarda, makaralar sayesinde yayın sertliğinin %65 ~ %80’i giderilir. Bu sayede nişan alma pozisyonunu uzun süre korumak mümkün olur. Bu özellik sayesinde makaralı yaylar, avcılıkta en çok kullanılan yay türüdür.

Ok boyu (Draw length)

Makaralı yayların nişan alma pozisyonuna geldiğinde yumuşadığını söyledik. Herkesin kol boyu farklı olduğundan, nişan alma pozisyonuna gelindiğinde kol boyu uzun olanlar yayı daha çok, kol boyu kısa olanlar ise yayı daha az germiş olur. Peki bu durumda yay nerede yumuşayacaktır. Örneğin benim kol boyum 28 inch ok çekecek kadar uzun. Bu durumda kullandığım yay, tam 28 inch çektiğimde en yumuşak pozisyonunda olmalı. Genelde bu makaraların üzerinden ayarlanır. Ancak her yayın bir alt ve bir üst sınırı vardır. Bu durumda her yay herkese uygun olmaz. Sonuçta kendi ok boyunuz, alacağınız yayın ayar sınırları içinde olmalıdır.

İşte burada en büyük problem başlıyor. İnsan kendi ok boyunu nasıl bilecek? Ne yazık ki yardım almadan bunu saptayabilmek oldukça zor. En iyi yöntem ok boyu bilinen, mevcut bir yay gerilerek, bunun kısa ya da uzun gelip gelmediğini kontrol etmektir. Eğer bir dükkandan yay satın alıyor olsaydık hiçbir problem olmayacaktı, ancak sipariş üzerine gelecek olan bir yay satın alacaksak, siparişi vermeden önce ok boyumuzu bilmemiz gerekiyor. Bu durumda da  çevremizde bu işlerle uğraşan birilerini bulmaktan başka çaremiz yok.

Büyük şehirlerimizin tamamında ve hatta doğu illerimizin bazılarında, şehir stadlarında, beden terbiyesi bünyesinde okçuluk sporu yapılmaktadır. Bu işle uğraşan arkadaşlardan, ok boyunu saptamak için yardım isterseniz, eminim büyük zevkle yardım edeceklerdir. Unutmayın ki beden terbiyesinde görevli antrenörlerin görevi sadece milli sporcu yetiştirmek değil, aynı zamanda sporu tabana yaymaktır.

Ancak şunu unutmayın, eğer yayınızı av amacıyla kullanacaksanız, istediğiniz yardım ok boyunu tespit etmekle sınırlı kalsın. Zira olimpik okçuluk ve avcılıkta kullanılan malzeme birbirinden çok farklı olduğu için, tavsiye ettikleri malzeme işinizi zorlaştırabilir. Ayrıca merak etmeyin A’dan Z’ye ihtiyaç duyabileceğiniz tüm malzeme bu ve bu yazının devamında size tanıtılacaktır.

Yayların ok boyları belirli sınırlar içinde, makaralarının üzerindeki düzeneklerle ayarlanabildiğini yazmıştık. Bazı yaylarda bu sınır oldukça geniş olup bazı yaylarda ise ayar imkanı hiç olmayabilir. Örneğin Browning firmasının bazı yaylarında bu ayar imkanı 21 inchten 31 inche kadar tam 10 inchtir. Bu çok geniş bir aralıktır. Öyle ki dünyadaki insanların %99,9’u bu sınırların içinde kalmaktadır. Yani 10 yaşındaki bir çocuktan boyu 2 metreye kadar olan bir yetişkin, gerekli ayarları yaparak aynı yayı kullanabilir. Eğer böyle bir yay tercih edecek olursanız, siparişten önce ok boyunu tespit etmeye hiç gerek yoktur. Yay geldikten sonra, kendi ok boyunuza ayarlamanız yeterlidir.

Diğer taraftan ok boyu ayarlanmayan, sadece bir tek ok boyu için imal edilmiş yaylar da vardır. Eğer bu spora yeni başlıyorsanız, ok boyunuzu kesin olarak tespit ettirmiş bile olsanız, bu yaylardan uzak durunuz. Çünkü yeni başlayanların stilleri henüz gelişmemiş olduğundan, zaman içinde ok boyu cüzi miktar da olsa + yada – yönde değişebilir. Ancak birkaç sene bu işi yapıp birkaç bin atış yapınca, ok boyunuzun oturduğuna inandığınızda bu yaylardan satın alabilirsiniz. Bunların diğer bir dezavantajı, yayı başkasına devretmek istediğinizde uygun atıcının zor bulunmasıdır.

Ok boyu ayar sınırları arasında 2 inch bulunması, yeterli bir miktardır. Örneğin ok boyunuz 28 inch olarak tespit edildi, 27”-29” arası ayarlı bir yay getirttiniz, + yada – yönde 1 inch yanılmış olsanız bile getirttiğiniz yay size uygun olmaya devam edecektir. Bu yüzden ilk tespitteki ok boyunuz getirteceğiniz yayın ayar sınırlarının ortasında olsun. Örneğin ok boyunuz 29 inch belirlendiğinde, alt sınır 28” veya altı, üst sınır ise 30” veya üstü olmalıdır.

Ok boyu size uygun olmayan bir yayla kesinlikle atış yapmayınız. Örneğin ihtiyacınızdan daha kısa ok boyu olan bir yayla atış yaparsanız, bir müddet sonra refleksler buna alışacak ve bir daha düzeltmesi çok zor olan atış stili problemleri ortaya çıkacaktır.

Yay germe sertliği (Draw weight)

Yaya esnekliği sağlayan, genelde fiber malzemeden yapılmış olan yay kanatlarıdır (limbler). Alt ve üst kanat, metal kabzaya birer vida yardımıyla tespit edilirler. Bu vidalar sıkıldığında yay sertleşir, gevşetildiğinde yumuşar. Bu özellik sayesinde her yayın bir alt ve bir üst sertlik sınırı vardır. Avcılıkta kullanılan yayların 60 – 70 libre arasında olması en doğru yaklaşımdır. Gereğinden yumuşak bir yay ava etki etmez, gereğinden sert bir yay ise nişan almayı zorlaştırır. Bir örnek vermek gerekirse, yıllarca ok atıp bu işe antrenmanlı olmama rağmen benim yayımın sertliği 62 libreye ayarlıdır. Yayı domuz avlarında kullanıyorum ve bu sertlik yetiyor. İstersem daha da sertleştirebilirim, ancak o zaman ilk birkaç okta problem çıkmasa da, uzun süre ok atamıyorum. Şimdiye kadar yay aldırdığım her avcıya 60 – 70 libre arası ayarlı yay aldırdım. Ancak gücünüz konusunda şüpheleriniz varsa 50 – 60 libre yay da uygun olabilir. Zira başlangıçta 50 libre olarak başlar, bir süre antrenman yapınca 60 libreye sertleştirebilirsiniz. Bu sertlik ise av için yeterli bir sertliktir.

Yumuşama oranı (Let–off)

Makaralar sayesinde, yayın nişan alma pozisyonunda yumuşadığını yazmıştık. Bu oran %50 ile %85 arasında olabilir. Örneğin yayınız 60 libre let–off ise %75 olsun. Yay nişan pozisyonunda 60 librenin %75 değeri olan 45 libre yumuşayacak, yani nişan alırken yayın sertliğini 15 libre ( ~6,8 kg) hissedeceksiniz. Let-off değerinin büyük olması tabii ki avantajdır. Ancak yay seçimi yaparken bu sayıya çok fazla dikkat etmeyiniz. Ok boyu ve yay sertliğinin yanında son derece önemsizdir. %60’ın üzerinde bir let–off değeri yeterlidir. Diğer özellikler eşitse, bu sayının büyük olması avantajdır. Ancak let-off değeri yüksek bir yay almak için ok boyu yada yay sertliğinden kesinlikle feragat edilmemelidir. Veya let-off değeri yüksek diye pahalı bir yay tercih etmek pek de doğru değildir.

Hız (IBO Speed  AMO Speed)

Hız tabii ki önemlidir. Ok ne kadar hızlı olursa ava etkisi o derece büyük olur. Daha da önemlisi, hızlı okların uçuş yörüngeleri daha düz olur. Ancak kataloglarda verilen fps cinsinden hız değerleri, sizin nihai hızınız olmayacaktır. Kullandığınız okun ağırlığına, yay sertliğine ve ok boyuna bağlı olarak sizin hızınız farklı olacaktır. Kataloglarda verilen değerler ise IBO hızları 70 libre sertlik, 350 grain ok ve 30 inch ok boyunu; AMO hızları 60 libre sertlik, 540 grain ok ağırlığı ve 30 inch ok boyunu temsil eder.

280 ile 320 fps arasındaki tüm IBO hızları avcılık için uygundur. Daha hızlıyı seçmekte fayda vardır, ancak yine de Let-off’taki gibi hız kazanmak için yay sertliğinden ve özellikle de ok boyundan fedakarlık edilmemelidir. Ancak tüm diğer özellikler aynıysa daha hızlı bir yay için, biraz daha yüksek ücret ödenebilir. Ama bence ok hızını %10 artırmak için %100 daha fazla fiyat farkı verilmemesi gerekir. En azından benim görüşüm bu.

Diğer özellikler

Yay uzunluğu kataloglarda genelde, akstan aksa mesafe anlamına gelen, axle to axle olarak karşımıza çıkar. Üst makara aksından alt makara aksına kadar yayın uzunluğunun inch cinsinden değeridir. Kısa yayların manevra kabiliyeti her zaman daha fazladır. Ancak kısa yayların kontrolü de o derece zordur. Yeni başlayanlar için uzun bir yayla başlamanın daha doğru olduğu inancındayım. Ancak diğer kriterler kadar üzerinde çok düşünülecek bir konu değildir.

Kataloglarda Brace Height olarak tanımlanan, kiriş ile kabza arasındaki mesafedir. Bu aşamada dikkate almaya gerek yoktur. Weight olarak tanımlana ise yayın kendi ağırlığının, libre cinsinden değeridir (libre = pound). Bu özellik de seçimi etkileyen bir özellik değildir.

Av yayları, sadece yay yada paket olarak satılmaktadır. Paket olarak satın almak her zaman avantajlıdır. Zira paket içine dahil olan nişangah, ok dayanağı (arrow rest) ve diğer malzemeler, tek tek alındığında, paket fiyatını her zaman aşar. Ayrıca pakete dahil olan aksesuarlar zaten alınması zorunlu olan malzemedir. Paket halinde alınması, kullanılan yaya uyumlu olmasının da garantisidir. Genelde pahalı yayların paket aksesuarları da takılacak yaya yakışır derecede kaliteli malzemelerdir. Bunun tersi olarak da ekonomik bir yayın paketindeki malzeme de ekonomik ve gerektiği kadar kaliteli olur. Aksi taktirde tek tek alınan yay ve aksesuar Murat 124’e spoiler takmaya benzeyebilir.